از اليزابت کلهرElizabeth Kelleher ،خبرنگار ويژه فايل واشنگتن
شيرين عبادی هنگامی که در روز دهم دسامبر جايزه صلح نوبل رادر اسلو دريافت می کند، به شکلی حقيقی به گروهی از چهره های برگزيده خواهد پيوست. جايزه صلح نوبل بيش از هر جايزه ديگری در جهان مورد ستايش قرار دارد و دريافت کنندگان پيشين اين جايزه افرادی را شامل می شوند که طی يک قرن گذشته از بالاترين ميزان نفوذ و احترام برخوردار بوده اند.
اما بنيانگذار جوايز نوبل، يک شيمی دان سوئدی قرن نوزده که در پی اختراع ديناميت ثروت هنگفتی اندوخت، بطور کلی کمتر از کسانی که اين جوايز را دريافت داشته اند شناخته شده است.
اشتباه جالبی که در همراه بودن نام مخترع ديناميت با جايزه صلح نوبل نهفته به اين افسانه قوت داده است که آلفرد نوبل Alfred Nobel برای راحت کردن وجدان معذب خود اين جايزه را بنيان گذاشت.
با اين همه ايروين ابرامزIrwin Abrams که چندين کتاب در باره جايزه نوبل تأليف کرده است اين افسانه را بی اساس می داند و توضيح می دهد که آلفرد نوبل منحصراً به کاربرد غيرنظامی اختراع خود در اموری مانند ايجاد کانال ها، استخراج مواد معدنی و فعاليت های ساختمانی علاقه مند بود. مهندسان نظامی برای اين اختراع نيز مانند بسياری ديگر از اکتشافات موارد استفاده ديگری يافتند.
واقعيت اين است که آلفرد نوبل درآغاز قصد تأسيس جايزه صلح نوبل را نداشت. او به عنوان يک دانشمند خود آموخته و بدون مدرک دانشگاهی بيشتر مايل بود دانشمندان بلند پرواز را تشويق کند. در نتيجه تصميم گرفت ثروتش را دراختيار بنيادهای سوئدی بگذارد که مايل باشند به افراد برجسته در رشته های فيزک، شيمي، پزشکی و ادبيات جوايزی اعطا کنند. اما در اواخر زندگی دوست اتريشی نوبل، بارونس برتا فون ساتنر، او را برانگيخت تا جايزه ای هم به ارتقاء صلح اختصاص دهد. بارونس فون ساتنر Baroness Bertha von Suttner نخستين سازمان دهنده يک جنبش بين المللی صلح و مؤلف کتابی تحت عنوان"Die Waffen Nieder" (سلاحت را زمين بگذار) بود. بنا بر وصيت نوبل، جايزه صلح بايد به کسی تعلق گيرد "که بيشترين تلاش يا بهترين کار خود را در راه ارتقاء برادری ميان ملت ها، انحلال ارتش های دائمی يا کاستن از شمار آنها و برگزاری يا ارتقاء کنگره های صلح انجام داده باشد." در سال 1973 جايزه صلح نوبل به هنری کيسينجر از آمريکا و لودوک تو Le Dun Tho از ويتنام شمالی به خاطر موافقت نامه آتش بسی که دوام هم نيافت تعلق گرفت. لو دوک تو از دريافت جايزه خود داری ورزيد.
اما "کوشش برای ارتقاء برادری ميان ملت ها" و بويژه دفاع از حقوق بشر بارها به عنوان دليل اعطای جايزه اعلام شده است. نخستين مصداق اين امر هنگامی تحقق يافت که جايزه درسال 1960 به آلبرت لوتولي Lutuli، به خاطر تلاشی که در آفريقای جنوبی برای ارتقاء حقوق مدنی انجام داده بود، اعطا شد. از آن هنگام به بعد، موارد متعدد ديگری از اعطای جايزه به چنين کسانی پيش آمده است که از آن ميان می توان به مارتين لوتر کينگ (1964) به خاطر رهبری جنبش حقوق مدنی در ايالات متحده، آدولفو پرز اسکيول (1980) برای کوشش های مربوط به حقوق بشر در آمريکای لاتين، لخ والسا (1983) به سبب مبارزه در راه تأمين حقوق کارگران در لهستان، اسقف دزموند توتو Desmond Tutu (1984) برای مبازرات ضد آپارتايد در آفريقای جنوبي، دالايی لاما (1989) Dalai Lama به خاطر مساعيش در دفاع از حقوق مردم تبت، و اسقف بلو Belo (1996) برای کاری که در پاسداری از حقوق مردم تيمور شرقی انجام داد اشاره کرد.
خانم شيرين عبادی در دانشگاه امير کبير - AP
شيرين عبادي، دريافت کننده امسال جايزه، دنباله رو همين سنت در دفاع از حقوق زنان و کودکان ايرانی است.
نخستين جايزه صلح نوبل در 1901، پنج سال پس از درگذشت آلفرد نوبل، اعطا گرديد. جوايز هرسال در ماه اکتبر که تولد نوبل در آن روی داده است اعلام و در 10 دسامبر، سالگرد مرگ او، توزيع می شوند. در برخی از سال ها جوايز به شکل اشتراکی به چند تن اعطا می شوند يا به بعضی از مؤسسات تعلق می گيرند. در بعضی سال ها نيز، نظير سال هايی از قرن گذشته که طی آنها جنگ های جهانی جريان داشتند، جايزه ای اعطا نمی شود.
نامزدهای دريافت جايزه را اعضای کميته نوبل، متشکل از دولتمردان، افراد متعلق به سازمان های رسمی يا برندگان پيشين جوايز نوبل تعيين می کنند. تعداد کسانی که هرسال برای دريافت جوايز نوبل در نظر گرفته می شوند معمولا به حدود 150 نفر می رسد.
جايزه صلح نوبل هميشه آخرين جايزه ای است که اعلام می شود و يک ميليون دلار پاداش نقدی همراه دارد. تا سال1947 مراسم اعطای جوايز در يکی از اتاق های انستيتوی نوبل انجام می گرفت ولی از آن سال به بعد به آمفی تئاتری در دانشگاه اسلو انتقال يافت. درسال 1990 که جايزه به ميخاييل گورباچف تعلق گرفت، مراسم به تالار شهرداری اسلو که دارای هزار صندلی است منتقل شد.
بنا به گفته آن کيلينگ Anne Kjelling ، کتابدار انستيتوی نوبل، ازسال 1992 تغيير مهمی در چگونگی برگزاری مراسم روی داده است. اکنون به موجب ضوابط تعيين شده، دريافت کننده بايد با ايراد نطقی فعاليت خود را طی شش ماه قبل از اعطای جايزه تشريح کند. از آنجا که مراسم اعطای جايزه توجه مقامات بلند پايه خارجی و رسانه ها را به خود جلب می کند، مقرر شده است که نطق ها نيز در همان روز ايراد شوند.
بطوری که کيلينگ به ياد می آورد، يکی از مهيج ترين و جذاب ترين نطق هايی که تاکنون در اين مراسم ايراد شده متعلق به الی ويزل Elie Wielsel يکی از بازماندگان اردوگاه های اجباری رژيم نازی بوده است. ويزل در نطق خود گفت: "يادآوری عملی شريف و ضروری است." متن سخنرانی او در بسياری از کتاب های درسی کودکان به چاپ رسيده است.
در طول 102 سالی که از اعطای نخستين جايزه می گذرد، اين جايزه به گونه ای مورد بزرگداشت قرار گرفته که حتی در تصور نوبل هم نمی گنجيد. ديويد مورلي David Morley، مدير کانادايی سازمان پزشکان بدون مرز “Medcins Sans Frontiere” تعريف می کند که چگونه در سال 1999 هنگامی که سازمان متبوع او جايزه صلح نوبل را به خود تعلق داد، در ساعت 5 صبح با زنگ تلفن يک ايستگاه تلويزيون از خواب بيدارشد و بی درنگ با وی مصاحبه ای شد. بنابه گفته او، دراثر تبليغاتی که با اعلام جايزه در کانادا همراه بود سازمان او توانست چهار برابر ميزان هميشگی کمک مالی به خود جلب کند و اکنون نيز با سهولت بيشتری به مقامات دولتی دسترسی دارد.
عکس هايی که در روز اعلام جايزه برداشته و سخنانی که ايراد می شوند از اهميتی نمادين برخوردارند. شيرين عبادی در روزی که اهدای جايزه به وی اعلام شد در پاريس اقامت داشت. بنا به گفته ابرامز، اين بدان معنا است که او بعد از اين که به خاطر موضع گيری های بحث انگيز گذشته اش در ايران به زندان افتاد "می تواند در پاريس با لباسی غير از حجاب اسلامی رفت وآمد کند. اين نشان می دهد که [نظام مستقردر ايران] به يک حکومت توتاليتر (تمامت خواه) شباهت ندارد."
اعطای جايزه غالباً با بحث ها و اختلاف نظرهايی همراه است. کميته پنج نفری که برندگان را بر می گزيند به وسيله پارلمان نروژ تعيين می شود. بنابراين، ترکيب کميته با قدرتی که احزاب سياسی در اختيار دارند ارتباط پيدا می کند.
درسال 1935 کارل فون اوسيتزکيد Carl von Ossietzky، روزنامه نگار آشتی جوی که به دستور هيتلر تحت بازداشت قرار گرفته بود، از جانب دوستانش نامزد دريافت جايزه نوبل شد. هدف آنها از اين کار حفظ جان او بود. انتظار نداشتند که او برنده جايزه شود، ولی جايزه به او تعلق گرفت. وزير خارجه وقت نروژ و نخست وزير پيشين آن کشور برای آن که مجبور به انجام عملی برخلاف ميل حکومت نازی نشود از کميته کناره گرفت. از آن پس به هيچيک از اعضای دولت اجازه عضويت در کميته [نوبل] داده نشده است. در سال 1977 اعضای پارلمان نيز از عضويت در کميته ممنوع شدند. از آنجا که جريان رايزنی های کميته گزينش به صورت سری انجام می گيرد، همواره اين پرسش مطرح می شود که چرا بعضی توسط کميته برگزيده و بعضی ديگر کنار گذاشته می شوند. به گاندی و تولستوی هرگز جايزه صلح و ادبيات اعطا نشد.
هرچند که نوبل جايزه را با اين هدف که به افراد جوان اعطا شود بنيان گذاشت تا به اين وسيله برای آنها انگيزه ای به وجود آيد، اما جوايز غالباً به اشخاص سالخورده تر به خاطر کارهايی که در گذشته انجام داده اند تعلق گرفته است. ميانگين سن دريافت کنندگان تا کنون 63 سال بوده است. بااين همه، اخيراً روندی در جهت انتخاب برندگان ازميان نامزدهای جوان تر که ميانگين سن آنها در حدود 50 سال است پديد آمده است. کوشش کميته از اين پس ممکن است مصروف بر اين باشد تا افرادی را انتخاب کند که آنقدر جوان باشند که بتوانند کار خود را تا مدتی ادامه دهند.
عبادی که درسن 56 سالگی برنده جايزه شده خود بيانگر همين روند به اضافه دو رويه ديگر است -- بدين معنی که کميته به شکل روز افزونی به شناختن قدر و منزلت غير غربی ها وزنان نيز تمايل پيدا کرده است. چهارتن از يازده زنی که تاکنون برنده جايزه نوبل بوده اند ظرف ده سال اخير انتخاب شده اند. مراسم اعطای جوايز نوبل در 10 دسامبر يک رويداد کامل رسانه ای است که به شکل جشنواره (گالا) بر گزار می گردد. دراين مراسم برندگان جوايز معرفی می شوند. سخنرانی هايی ايراد خواهد شد، شام شاهانه ای بر پا خواهد بود و کنسرتی با شرکت هنرمندان بسيار سرشناس اجرا خواهد گرديد. با اين همه، بنا بر آنچه که گزارش شده، دزموند توتو، يکی از برندگان پيشين جايزه صلح نوبل، گفته است که لذت بخش ترين لحظه مراسم اعطای جايزه او درسال 1984 زمانی بود که تالار به سبب يک تهديد امنيتی تخليه شد. در بيرون هرکسی آهنگی در وصف حقوق مدنی می خواند. بنا به گفته اسقف، او از اين فرصت بيش از هر زمان ديگری لذت برد چون توانست لحظاتی را در کنارمردم عادی سر کند.
اين تارنما توسط دفتر برنامه های اطلاعات بين المللی وابسته به وزارت امور خارجه ايالات متحده منتشر می شود. پيوند با ساير تارنماها نبايد به منزله تاييد نظرات ذکر شده در آنها تعبير گردد.
